Ön ve Arka Amortisör Farkı Nedir? Yapı, Görev ve Değişim
Bütün amortisörler aynı işi yapıyor gibi görünür: Yayın salınımını sönümler, tekerleğin yolla temasını korumaya yardım eder. Ama ön ve arka amortisörler aynı parça değildir ve birbirinin yerine takılamaz. Bu yazıda ön arka amortisör farkı konusunu yapı, görev, yük ve değişim açısından ele alıyoruz.
Amortisör Ne İş Yapar?
Yay darbeyi karşılar ve aracın ağırlığını taşır. Amortisör ise yay sıkışıp açılırken oluşan salınımı frenler. Geleneksel hidrolik ve gaz basınçlı amortisörlerde bu iş, yağın piston üzerindeki valflerden ve dar kanallardan geçerken oluşturduğu dirençle yapılır.
Gaz basınçlı amortisörlerdeki gaz, sönümlemeyi doğrudan sağlamaz. Asıl görevi yağın köpürmesini ve kavitasyonu azaltmak, böylece sönümlemenin daha kararlı kalmasına yardım etmektir. Amortisör olmasaydı araç bir tümseği geçtikten sonra uzun süre zıplamaya devam ederdi.
Bu temel görev önde ve arkada aynıdır. Farkı yaratan, akslara binen yük, süspansiyonun geometrisi ve direksiyonla olan bağlantıdır.
Yapısal Fark: Ön Taraf Çoğu Zaman Taşıyıcıdır
Binek araçların çoğunda önde MacPherson tipi süspansiyon kullanılır. Bu sistemde amortisör yalnız sönümleme yapmaz. Süspansiyonun taşıyıcı bir parçasıdır ve yay da genellikle üzerine oturur.
Direksiyon çevrildiğinde amortisör dikmesi tekerlekle birlikte döner. Üst takozun gövdeye bağlı kısmı ise sabit kalır. Üst bağlantıdaki rulman, dikmenin bu sabit kısma göre dönebilmesini sağlar. Rulman yıprandığında direksiyon çevrilirken tıkırtı ya da sertlik hissedilebilmesinin nedeni de budur.
Arkada ise yapı araca göre çok değişir. Birçok modelde arka amortisör ile yay ayrı yerlere bağlıdır. Bu yapıda amortisör daha çok sönümleme görevi görür, yükü büyük ölçüde yay taşır. Bazı araçlarda ise arkada da yay ile amortisör tek gövdede birleşir.
- Ön amortisör: Çoğu zaman daha kalın gövdelidir. Üst takoz ve rulman üzerinden gövdeye bağlanır, direksiyon hareketiyle birlikte döner.
- Arka amortisör: Genellikle daha ince gövdelidir. Bağlantısı daha basittir, direksiyon hareketine katılmaz.
Yük Dağılımı ve Fren Etkisi
Önden motorlu araçlarda motor ve şanzıman ağırlığının büyük bölümü ön aksa biner. Frenleme sırasında da ağırlık öne kayar. Bu yüzden ön amortisörler genellikle daha fazla yük ve darbe altında çalışır.
Arka amortisörlerin yükü ise aracın doluluğuna göre daha çok değişir. Bagaj doluyken ya da araç kalabalıkken arka süspansiyon belirgin şekilde daha fazla zorlanır. Üreticiler bu yüzden ön ve arka için farklı sönümleme ayarları belirler.
Sönümleme Ayarı Neden Farklıdır?
Her amortisörün içinde, sıkışma ve açılma hareketine ne kadar direnç gösterileceğini belirleyen valfler vardır. Ön ve arka amortisörlerin valf ayarları, aracın ağırlık dağılımına ve sürüş karakterine göre ayrı ayrı belirlenir.
Bu nedenle dışarıdan benzer görünen iki amortisör içeride çok farklı çalışabilir. Yanlış ayarlı bir parça viraj dengesini, fren mesafesini ve konforu olumsuz etkileyebilir.
Sol ve Sağ Arasında da Fark Olabilir
Özellikle taşıyıcı tip ön amortisörlerde sol ve sağ parça birbirinden farklı olabilir. Bağlantı ayağının açısı ya da fren hortumu tutucusunun yeri tarafa göre değişebilir. Arka amortisörlerde sol ve sağ çoğu zaman aynıdır. Yine de bunu kataloğa bakmadan varsaymamak gerekir.
Havalı Süspansiyonda Ön ve Arka Farkı
Airmatik sistemli araçlarda fark daha da belirginleşir. Birçok modelde önde körük ile amortisörün tek gövdede birleştiği bir hava amortisörü bulunur. Arkada ise körük ile amortisörün ayrı parçalar olarak monte edildiği yapılar yaygındır. Bazı araçlarda dört köşe de birleşik tiptedir.
Bu durum arıza ve değişim maliyetini doğrudan etkiler. Arkada ayrı körük varsa yalnız körüğü değiştirmek yeterli olabilir. Sistemin genel işleyişini merak ediyorsanız Airmatik Süspansiyon Nedir, Nasıl Çalışır? yazımıza göz atabilirsiniz.
Hangisi Daha Çabuk Yıpranır?
Kesin bir kural yoktur. Kullanım şekli, yol koşulları ve aracın yük durumu belirleyicidir. Önden motorlu araçlarda ön amortisörler çoğu zaman daha fazla zorlanır. Sık yük taşıyan araçlarda ise arka amortisörler daha erken yorulabilir.
Ön ve arka amortisörde yıpranmaya işaret edebilecek belirtiler şunlardır:
- Tümsekten sonra aracın birden fazla kez salınması
- Bozuk yolda tekerleğin sekmesi, aracın yolda "yüzüyor" gibi hissettirmesi
- Lastiklerde düzensiz, dalgalı aşınma
- Amortisör gövdesinde yağ izi
- Bozuk yolda tıkırtı veya vuruntu sesi
Frenlemede önün dalması ya da hızlanmada arkanın çökmesi olağandan belirgin şekilde fazlaysa ve salınımla birlikte görülüyorsa amortisör kontrolü gerekebilir. Ancak bu belirtiler tek başına amortisör arızasını kanıtlamaz. Yaylar, takozlar ve yük durumu da bu hareketi etkiler.
Aracın arkasının ya da bir köşesinin kalıcı olarak alçalması ise genellikle amortisör belirtisi değildir. Amortisör esas olarak hareketi sönümler; sürüş yüksekliğini taşıyan parça yaydır. Bu durumda önce yük miktarı ve yaylar, havalı süspansiyonlu araçlarda ise körük ve seviye kontrol sistemi incelenmelidir. Bu konuyu Araç Sabah Bir Tarafı Çökük yazımızda ele aldık.
Evde ve serviste nasıl kontrol yapılacağını ise Amortisör Testi Nasıl Yapılır? yazımızda ayrıntılı anlattık.
Değişimde Dikkat Edilecekler
- Aks bazında değiştirin: Önde ya da arkada, sol ve sağ amortisörü birlikte değiştirin. Tek tarafı yenilemek iki taraf arasında sönümleme farkı oluşturur ve dengeyi bozabilir.
- Doğru parçayı seçin: Ön ve arka parçalar birbirinin yerine kullanılamaz. Şasi numarasıyla eşleştirme yapın.
- Yardımcı parçaları kontrol edin: Önde üst takoz, rulman, toz körüğü ve tampon lastiği de gözden geçirilmelidir.
- Tekerlek geometrisini kontrol ettirin: Değişimden sonra tekerlek geometrisi üretici prosedürüne göre kontrol edilmeli, gerekiyorsa rot ayarı yapılmalıdır. Bu, taşıyıcı tip ön süspansiyonda özellikle önemlidir. Amortisör değişimi tek başına tekerlek balansı gerektirmez.
- Profesyonel montaj tercih edin: Yayı sökmek uygun ekipman gerektirir. Bu işi ehil olmayan biri yaparsa ciddi yaralanma riski vardır.
Amortisör, aracın fren ve yol tutuşunu doğrudan etkileyen bir güvenlik parçasıdır. Şüpheli bir durumda aracınızı mutlaka uzman bir servise kontrol ettirin.
Sık Sorulan Sorular
Ön amortisörü arkaya takabilir miyim?
Hayır. Ön ve arka amortisörlerin boyu, bağlantı yapısı ve sönümleme ayarları farklıdır. Yanlış takılan parça yol tutuşunu bozar ve güvenlik riski oluşturur.
Sadece önü ya da sadece arkayı değiştirmek yeterli mi?
Yalnız bir aks yıpranmışsa o aksın iki amortisörünü birlikte değiştirmek yeterli olabilir. En doğrusu, diğer aksın durumunu da test ettirip öyle karar vermektir.
Ön amortisör değişiminden sonra rot ayarı ve balans gerekir mi?
Rot ayarı ile balans farklı işlemlerdir. Değişimden sonra tekerlek geometrisinin üretici prosedürüne göre kontrol edilmesi, gerekiyorsa rot ayarı yapılması önerilir. Balans ise tekerlek ve lastikle ilgilidir; amortisör değişimi tek başına balans gerektirmez.
Aracınıza uygun ön veya arka amortisörü bulmak için parça sorgulama sayfamızı kullanabilir, ürünlerimizi inceleyebilirsiniz. 1977'den beri süspansiyon alanında çalışan Namiştain Amortisör, Türkiye geneline Aras Kargo ile ücretsiz gönderim yapar ve sıfır airmatik ürünlerde 2 yıl şirket garantisi verir. Montaj ve kontrol için servis noktalarımıza başvurabilir ya da 444 4 982 numarasından bize ulaşabilirsiniz.